Kelaynak
Kelaynak (Geronticus eremita), kayalık veya yarı çöl kurak
yaşam alanlarında bulunan iri yapılı, suda veya çamurda yürüyen
ince uzun kıvrık gagalı, 70-80 cm uzunluğunda, 120-135 cm kanat
genişliğinde bir kuş türü.
Özellikleri ve davranışları
Tüysüz kırmızı bir yüz ve kafaya ve uzun kıvrık kırmızı bir
gagaya sahiptir. Sık sık fakat daima akan sulara yakın değildir.
İri parlak ,cilalı siyah ibislerdir. Başlarında tüy olmaması
nedeniyle bu adı almışlardır. İlk yumurtadan çıktıklarında
yavrunun kafası ve boğazı tüylüdür. Yaşları ilerledikçe bu
tüyler yok olur. Siyah tüyleri güneş ışığının farklı açılarında
parlak yeşil, kavuniçi ve mor rengini alır. Uçuşları insanı
hayrete düşürecek kadar güzel ve zariftir. Kelaynaklar çok
sosyaldir, sabahın erken saatlerinde 10-15 km uzaklıktaki
beslenme alanlarına guruplar halinde giderler. Uzun ve kıvrık
gagalarıyla yiyeceklerini ararlar. Yuvalarını yapma dönemi
Şubat-Mart aylarıdır. Yavruları koyu gri renkte olup, yuvada
dolaşırken yere düşme tehlikesi yaşarlar. Yumurtada çıktıktan
2-3 ay sonra palazlanırlar. Erişkin kuşlarla birlikte beslenme
alanlarına uçarlar. Kendilerini beslecek duruma gelene kadar
anneleri onları 2-3 ay besler. Tek eşli yaşamaları nedeniyle
üremeleri çok yavaş olur.
Yayılış alanları
Ortadoğu ve Afrika ,Kuzey Sahra çöllerinde kayalıkların
uçurumlarında 2-3 yumurta yumurtlayarak ürer. Böcekler ve diğer
küçük yaratıklarla beslenirler. Önceleri Ortadoğu, Kuzey Afrika
ve hatta Avrupa Alplerinde yaygın bulunmaktayken 400 yıl önce
buralardan yok olmuştur. Kendi mesafe alanında göçmen bir
kuştur. Kışı geçirdiği yerler Sudan'ın bir kısmı, Etiyopya,
Eritre ve belkide Somali' nin bazı yerleri ,Yemen ve Suudi
Arabistan'dır. Bu tür şimdi resmi olarak kritik tehlike
sınırındadır. Vahşi olarak yaşayan nüfusu 420 olarak tahmin
edilmektedir. Ve yaklaşık 1500'ü tutsaktır (2004).
Yaşayabilecekleri yerler Fas,Türkiye ve Suriye'dir.
Dünyada sadece Türkiye'de (Birecik/ Urfa) ve Fas'da koruma
altında az sayıda bulunmaktadırlar. Dünya popülasyonları
yaklaşık 500 bireydir. Türün doğal yaşam alanı Alpler'den
Kızıldeniz'e, Fas'dan Güneydoğu Anadoluya kadar uzanan geniş bir
coğrafyadır. Yanlış tarım politikaları sonucunda kurutulan sulak
alanlar ve böcek öldürmek için tarlalarda kullanılan ağır
kimyasallar (Özellikle DTT) bu kuşun neslini tükenmenin eşiğine
getirmiştir.
Türkiye'de yaşayan yaklaşık 75 bireyin göç etmesine izin
verilmemekte ve göç zamanı kuşlar kafeslere alınmaktadır. Ama
Suriye'de 3-4 bireyden oluşan ve hala kışın göç eden küçük bir
topluluğa rastlanmıştır. Kuşla ilgili gerek Avrupa gerek Türkiye
kaynaklı yeni projeler kuşları güvenli şekilde göç ettirebilmeyi
amaçlar, buna çalışmaktadır.
Tehditler
Kelaynakların yok olmasının bir çok nedeni vardır. Bunların
başında avcılık gelir.Beslenme alanlarının çeşitli nedenlerle
kaybı,1950 yılında çekirge salgınına karşı yapılan DDT
ilaçlaması Birecik'teki kelayanakların hızla yok olmasına neden
olmuştur. Kurtulanlar ise ilacın etkisinden birkaç sene yumurta
vermemiştir.
Türkiye ve Suriye' deki kelaynaklar (Doğu'daki topluluklar) ,Fas'daki
kelaynaklardan (Batı'daki topluluklar) dış görünüm olarak
farklıdırlar. Bu iki farklı kelaynak topluluğu arasında davranış
farklılıkları da vardır. Fas'daki kelaynaklar göç etmezken
Birecik ve Suriye'deki kelaynaklar göç ederler.
1954 yılında Birecik'te 600 çiftten fazla ve üreyen bir topluluk
vardı.DDT ilacının uygulamasından sonra ,Birecik'te 1962 yılında
kelaynakların toplam sayısı 130 çift kalmıştır. Ve 1972 ye kadar
kuşların hiç biri yumurta çıkarmamıştır. 1973 yılına
gelindiğinde ise 26 çift kelaynak kalmıştır. 1982 yılında ise
sadece 17 tane kuş Afrika'dan geri dönmüştür. Ve 6 çift doğal
ortamında üremiştir.
1990 yılından sonra artık, Birecik'te yarı-yabani kuşlar üreme
dönemine hazırlık için Şubat-Mart aylarında kafeslerinden
çıkarılır ve göç zamanına doğru Temmuz-Ağustos aylarında tekrar
kafeslerine alınırlar. Bu dönem içerisinde kuşlar doğal
ortamlarında serbestçe uçup, üreyebilirler. Üreme istasyonunun
içindeki kayalıklar ve tahta yuvalarda üreyen kelaynaklara günde
iki defa yem verilir. Kuşlar aynı zamanda Fırat'ın kenarındaki
alanlara gidip beslenebilirler.
Günümüzdeki durum
Çevre ve Orman Bakanlığıyla, Doğa Derneği tarafından
Kelaynaklarla ilgili eğitim projesi uygulanmaktadır. Projeyle,
kelaynakların tanıtımına katkı sağlamak ve bölgeye daha çok
ziyaretçinin gelmesi hedeflenmektedir. Doğa Derneği tarafından
görevlendirilen Turan Çetin ,kelaynakların doğal yaşamları
hakkında gözlem yapmakta ve veri alt yapısı oluşturmaktadır.
Günümüzde 83 kelaynak olmakla bereber 13 tane yavru
bulunmaktadır. Ve Birecik'teki kelaynakların sağlık durumları da
iyidir.
Kültürel anlamı
Kuzey Kelaynak Mısır Firavun'ları tarafından ululanıp
yüceltilmiştir. Ayrıca Güneydoğu Anadoluda baharın gelişini
temsil ederler.